Władza rodzicielska – pojęcie

Władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 § 1.k.r.o.)

Władza rodzicielska jest to zatem całokształt uprawnień i obowiązków rodziców względem ich małoletniego dziecka, sprawowanie nad nim pieczy, zarządzanie jego majątkiem, a także reprezentowanie dziecka wobec innych instytucji. Przysługuje ona obojgu rodzicom, niezależnie od tego, czy dziecko urodziło się w małżeństwie czy nie.

Czasami jednak zdarza się sytuacja, że rodzice dziecka, którzy żyją w rozłączeniu nie potrafią się dogadać w kwestiach jego wychowywania. W takim przypadku sąd może, na wniosek jednego rodzica, ograniczyć władze rodzicielską drugiego z rodziców do współdecydowania jedynie o istotnych sprawach dziecka. Wówczas rodzic, który na co dzień przebywa i mieszka z dzieckiem podejmuje samodzielnie decyzje o sprawach, które są mniej istotne.

W sytuacji jednak, gdy dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może już z urzędu ingerować we władze rodzicielską i ją ograniczyć jednemu z rodziców lub obojgu rodzicom, w zależności od okoliczności i zastosować środki, o których mowa w art. 109 k.r.o.

Właściwość sądu

Sądem wyłącznie właściwym do rozpoznania wniosku o ograniczenie władzy rodzicielskiej, jest Sąd Rejonowy, Wydział Rodzinny i Nieletnich, według miejsca zamieszkania dziecka, a jeśli nie można go ustalić – sąd właściwy według miejsca jego pobytu. W przypadku, gdy zarówno miejsce zamieszkania bądź pobytu dziecka nie znajduje się w Polsce właściwym będzie sąd rejonowy właściwy dla m.st. Warszawy.

Kiedy Sąd może orzec o ograniczeniu władzy rodzicielskiej

Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd może zatem orzec o ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej działając:

• z urzędu (wskutek zawiadomienia sądu opiekuńczego przez policję, sąd, szkołę, opiekę społeczną).
• na wniosek np. jednego z rodziców.

Okoliczności, w których dochodzi do ograniczenia władzy rodzicielskiej to, co do zasady:

• rozłączenie rodziców,
• zagrożenie dobra dziecka.

Przesłanki do ograniczenia władzy rodzicielskiej będą więc zależeć od tego, z którą z tych okoliczności mamy do czynienia.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej na wniosek jednego z rodziców

Najczęściej ograniczenie władzy rodzicielskiej ma miejsce w przypadku rodziców, wobec których orzeczono rozwód, separację lub unieważniono małżeństwo. Rozstrzygniecie o władzy rodzicielskiej następuje wówczas w oparciu o art. 58 k.r.o., a jego zmiana następuje w trybie art. 106 k.r.o., zgodnie z którym jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy może zmienić orzeczenie o władzy rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania zawarte w wyroku orzekającym rozwód, separację bądź unieważnienie małżeństwa, albo ustalającym pochodzenie dziecka.

Jeżeli rodzice żyją w rozłączeniu (zatem nie pozostają we wspólnym pożyciu – np. małżeństwo pozostające w separacji faktycznej, bądź rodzice będący w konkubinacie), a istnienie spór pomiędzy nimi co do sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, zastosowanie znajduje art. 107 k.r.o.:

^{Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom żyjącym w rozłączeniu, sąd opiekuńczy może ze względu na dobro dziecka określić sposób jej wykonywania i utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Sąd pozostawia władzę rodzicielską obojgu rodzicom, jeżeli przedstawili zgodne z dobrem dziecka pisemne porozumienie o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem. Rodzeństwo powinno wychowywać się wspólnie, chyba że dobro dziecka wymaga innego rozstrzygnięcia (§ 1).
W braku porozumienia, sąd, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców, rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem. Sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, jeżeli dobro dziecka za tym przemawia (§ 2). Na zgodny wniosek stron sąd nie orzeka jednak o utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem (§ 2).}

Sąd może zatem:
1) powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień;
2) pozostawić władzę obojgu rodzicom pod warunkiem przedstawienia porozumienia o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem, jeżeli ponadto istnieje pozytywna prognoza co do współdziałania rodziców w sprawach dotyczących dziecka.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej z urzędu, gdy zagrożone jest dobro dziecka – sposoby jej ograniczenia

Ograniczenie władzy rodzicielskiej przez Sąd z urzędu może nastąpić, gdy zagrożone jest dobro dziecka. Wówczas sąd może, zgodnie z art. 109 k.r.o:

^{1) zobowiązać rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania, w szczególności do pracy z asystentem rodziny, realizowania innych form pracy z rodziną, skierować małoletniego do placówki wsparcia dziennego, określonych w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub skierować rodziców do placówki albo specjalisty zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem lub świadczących rodzinie inną stosowną pomoc z jednoczesnym wskazaniem sposobu kontroli wykonania wydanych zarządzeń;
2) określić, jakie czynności nie mogą być przez rodziców dokonywane bez zezwolenia sądu, albo poddać rodziców innym ograniczeniom, jakim podlega opiekun;
3) poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego;
4) skierować małoletniego do organizacji lub instytucji powołanej do przygotowania zawodowego albo do innej placówki sprawującej częściową pieczę nad dziećmi;
5) zarządzić umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej albo powierzyć tymczasowo pełnienie funkcji rodziny zastępczej małżonkom lub osobie, niespełniającym warunków dotyczących rodzin zastępczych, w zakresie niezbędnych szkoleń, określonych w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej albo zarządzić umieszczenie małoletniego w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym lub w zakładzie rehabilitacji leczniczej}

Do najczęstszych przesłanek ograniczenia władzy rodzicielskiej z uwagi na ryzyko zagrożenia dobra dziecka należą:

• przemoc w rodzinie,
• uzależnienie rodzica lub obojga rodziców (np. alkoholizm, narkomania)
• nieprawidłowy wpływ na dziecko, demoralizacja dzieci,
• trwałe nieinteresowanie się dzieckiem,
• porzucenie dziecka lub pozostawienie go bez opieki,
• rażące zaniedbywanie dziecka.